Teyler Net

Behind the scenes of the Teylers Museum

535 - Recensie door Antoinette Koomen tentoonstelling Hulde! Verering in de Gouden Eeuw

Dat er door de opkomst en bloei van de internationale handel, economie en de markante politieke gebeurtenissen van de Gouden Eeuw in het zeventiende-eeuwse Nederland heel wat te vieren, vereren en gedenken viel, wordt momenteel getoond in twee Haarlemse musea. Het Frans Hals museum laat de artistieke hoogstandjes uit deze tijd in de tentoonstelling De Gouden Eeuw viert feest zien en in Teylers Museum wordt aan de hand van penningen en munten teruggekeken op gedenkwaardige personen en gebeurtenissen uit de Gouden Eeuw.

 

Het tentoonstellingsbeleid van het oudste museum van Nederland is al lange tijd gericht op het samenstellen en gelijktijdig presenteren van kleine en grote exposities, waarbij stukken uit de eigen collectie steeds de basis zijn, al dan niet aangevuld met werken of objecten uit andere collecties. Zo zijn er momenteel Ottomaans Turkije door westerse ogen, waarvan alle getoonde werken uit de eigen bibliotheek van het museum afkomstig zijn, Met andere ogen. Tekeningen uit de collectie Sanders, de tentoonstelling Contemporary Art Medals over de penningen van Dakar Dusek. en Hulde! Verering in de Gouden Eeuw te zien. Deze laatstgenoemde tentoonstelling werd samengesteld door Jan Pelsdonk, conservator van het Numismatisch Kabinet, Terry van Druten, conservator tentoonstellingen Kunstverzamelingen en Marjan Scharloo, directeur van Teylers Museum én gespecialiseerd in numismatische collecties.

Miniatuurkunstwerkjes in de vorm van munten en penningen uit de persoonlijke verzameling van Pieter Teyler, grondlegger van het museum, vormen de basis van de tentoonstelling. In een speciale vitrine wordt een aantal munten zelfs getoond in de nog oorspronkelijke laden. De huidige numismatische verzameling van Teylers Museum bestaat uit circa 7500 penningen, die dateren van de vijftiende eeuw tot heden en ruim 4700 Nederlandse en buitenlandse munten. In deze verzameling zijn ongeveer 1500 penningen aanwijsbaar die nog uit de collectie van Pieter Teyler alfkomstig zijn. Deze verzameling is daarmee de oudste bewaard gebleven particuliere collectie penningen en munten in Nederland en mede dankzij de hoge kwaliteit van de meeste stukken, één van de belangrijkste. De selectie uit de verzameling die hier getoond wordt, werd aangevuld met tekeningen en prenten, waarvan een groot deel uit de verzameling van Teylers Museum komt, schilderijen, ontwerpen, porselein en andere objecten. Hoewel er redelijk wat penningen en munten te zien zijn uit de collectie van het Geldmuseum Utrecht, zal de tentoonstelling daar niet te zien zijn. Er zijn geen buitenlandse bruiklenen gedaan, er wordt alleen werk uit Nederlandse collecties getoond: uit het Rijksmuseum Amsterdam, het Museum Huis van Gijn in Dordrecht, het Fries Museum, het Amsterdam Museum en de Stichting Portret van Enkhuizen.

De inrichting

Zoals bij Teylers Museum redelijk gebruikelijk is, ontstond het idee voor deze tentoonstelling binnen het museum zelf en waren vrijwel alle medewerkers betrokken bij de inrichting en uitvoering. Belangrijke spil bij de tentoonstellingsinrichting was ook nu weer Nico Vennik, medewerker van de Technische Dienst, die zoals altijd tekende voor de maquettes, de kleurstellingen en de uitvoering, uiteraard in nauwe samenwerking met de makers van de tentoonstelling. De medewerkers van de afdeling Publiekszaken zorgden voor de zaalteksten en alle logistiek rond de publiciteit en de opening.

De rechthoekige ruimte heeft voor deze gelegenheid donkerblauwe muren gekregen, waartegen de gouden, zilveren, bronzen en vergulde voorwerpen prachtig uitkomen en in de speciaal vervaardigde vitrines zijn de getoonde voorwerpen fraai uitgelicht. De zaal heeft geen vensters; kunstlicht moet de tentoongestelde werken hier belichten, wat goed uitkwam voor de aanwezigheid van een groot aantal kwetsbare tekeningen, prenten en prentboeken.

Hoewel de zaal waar deze tentoonstelling wordt gepresenteerd slechts 200 m² beslaat, slaagt Teylers Museum er steeds weer in er een verrassende indeling en routing in te maken, waardoor de ruimte steeds optimaal benut wordt zonder onoverzichtelijk te worden. Met de grote hoeveelheid objecten die momenteel in deze zaal te zien zijn is dat weer gelukt. Deze tentoonstelling bestaat uit maar liefst zeventien kleine thema’s, variërend van Oorlog en Vrede, Heldendaden en Geschenken van de staat tot Vorstelijke ambities en Trots op Amsterdam, waarin verhaald wordt over belangrijke historische figuren en gebeurtenissen uit het zeventiende-eeuwse Nederland. De invalshoek zijn de munten en penningen, die personen werden toegekend vanwege grote verdiensten of als gedenkmunt van die belangrijke gebeurtenissen. Deze penningen en munten werden gecombineerd met schilderijen, tekeningen en etsen waarop de hoofdpersonen en historische – vaak politieke -  gebeurtenissen zijn afgebeeld.

 

Eeuwige roem

De Gouden Eeuw wordt hier gepresenteerd als een spannende en bruisende periode in onze vaderlandse geschiedenis. De oprichting van de VOC en de WIC, de Slag bij Nieuwpoort, Prins Maurits’ politiek, de verovering van de Zilvervloot en de status die Piet Hein daarmee verwierf, de heldendaden van Michiel de Ruyter, en Frederik Hendriks rol bij de herovering van de stad Hulst op de Spanjaarden en later bij de totstandkoming van de Vrede van Munster worden belicht met bronzen, zilveren en gouden munten en penningen die toen ontworpen en geslagen werden om deze gebeurtenissen te herdenken en de toenmalige helden te eren. Eeuwige roem viel hen daarmee ten deel. Ook de ontwerpen en originele muntstempels en ponsoenen, in bruikleen van het Geldmuseum Utrecht, worden getoond. Naast een originele munt uit de collectie van Teylers Museum liggen de boven- en onderstempel, in bruikleen van het Amsterdam Museum, die gebruikt werden voor het slaan van deze munt. De penning van ontwerp, productieproces tot eindproduct werpt een licht op het vakmanschap van de zeventiende eeuwse edelsmeden.

Er zijn ook anecdotische elementen in de tentoonstelling te ontdekken, bijvoorbeeld bij het thema Oorlog om een penning: de Engelse koning Charles II zou zo woedend geweest zijn over de tekst op de penning die geslagen was ter herinnering aan de Vrede van Breda, dat hij er de Derde Engelse oorlog om zou zijn begonnen. Het thema Spot op de penning toont een aantal humorische penningen die geslagen werden als commentaar op omstreden politieke of religieuze zaken, zoals de ‘roomsgezinden’ en vredesonderhandelingen die verkeerd afliepen.

 

Een penning voor iedereen

De thema’s Memento Mori en Mijlpalen in het leven laten zien dat ook de ‘gewone’ burgerij penningen en munten liet slaan bij belangrijke gebeurtenissen, zoals huwelijken, geboorten, doopfeesten en overlijdens, wat een typisch Nederlands gebruik was in die tijd. Contemplatie en vergankelijkheid waren de motieven om dergelijke penningen te bestellen. Er waren zelfs standaarspenningen te koop waarop een naam gegraveerd werd. Het thema Vakmanschap laat zien dat gilden eveneens penningen lieten slaan, die de gildeleden bij zich droegen ter identificatie en aanwezigheidscontrôle. Verschillende portetten tonen aan dat penningen ook dienst deden als ‘communicatiemiddel’: het liet de status van de geportretteerde zien of het belang van de rol die een familie gespeeld had bij bepaalde gebeurtenissen, afleesbaar aan de penning om de hals van de afgebeelde persoon.

Bezoekers van de tentoonsteling kunnen in een kleine, met een gordijn afgescheiden, ruimte met behulp van een computer een persoonlijke penning in de zeventiende-eeuwse stijl ontwerpen en laten afdrukken.

 

De catalogus

Het Friese meisje Anna van Popma is de beelddraagster van de tentoonstelling, die opent met dit portret van Anna op driejarige leeftijd, met haar dooppenning om de hals; ook voor de omslag van de tentoonstellingscatalogus en folder werd haar portret gebruikt. De catalogus Hulde! Penningkunst in de Gouden Eeuw is rijk geïllustreerd en bevat bijdragen van Marjan Scharloo, Jan Pelsdonk, Paul Beliën, Carolien Voigtmann, Dirk Jan Biemond en George Sanders, allen specialist op het gebied van geldmunten, erepenningen, onderscheidingen en de geschiedenis daarvan. Onderzoek naar de zeventiende-eeuwse penningkunst bracht nieuwe informatie over de belangrijke Amsterdamse zilversmidfamilie Lutma & Zoon, die toonaangevend was op het gebied van de penningkunst. Hun penningen onderscheidden zich door het hoge reliëf en de levendigheid van de voorstellingen. Dat ook Vondel zich voor penningkunst interesseerde en de Franse koning Louis XIV en stadhouder-koning Willem III penningen gebruikten ter zelfverheerlijking en als propagandamiddel, zijn eveneens onderwerpen die nader werden onderzocht. Ook werden er verbanden gelegd tussen de penningkunst en andere kunsten en literatuur. De publicatie legt de nadruk op het feit dat de penningkunst juist in Nederland tot grote bloei kon komen vanwege de grote mate van vrijheid die de Republiek der Nederlanden toen bood om ‘voor eigen risico’ penningen uit te geven; in veel landen was dit een privilege van de vorst. Bovendien trok deze kunstvorm edelsmeden en graveurs uit heel Noord-Europa aan en was vooral Amsterdam een broedplaats van nieuwe ontwikkelingen en experimenten. Edelsmeden werkten nauw samen met beeldend kunstenaars, metaalhandelaren, technici, ontwerpers en distributeurs.

De tentoonstelling Hulde! Verering in de Gouden Eeuw – de titel dekt de lading niet helemaal vanwege de vele invalshoeken en thema’s - is een tentoonstelling waar de bezoeker ruim de tijd voor moet nemen, al is het alleen al om alle verhalen, die zowel op muurteksten als op tekstbordjes worden verteld, te lezen en de prachtig gedecoreerde stukken te bekijken. Deze tentoonstelling laat op smaakvolle en originele wijze een prachtig beeld zien van een belangrijke en levendige periode in onze geschiedenis en haar helden. Bovendien wordt de veelzijdigheid van het gebruik van penningen en munten én de veelzijdigheid in ontwerp en uitvoering op een intrigerende en toegankelijke wijze getoond; ook voor niet-numisnaten.

Views: 209

Comment by H.Voogd on July 3, 2012 at 3:36pm

Leuk verhaal. De tentoonstelling is helaas alweer voorbij

Comment

You need to be a member of Teyler Net to add comments!

Join Teyler Net

© 2018   Created by H.Voogd.   Powered by

Badges  |  Report an Issue  |  Terms of Service

google30c3dae5c902f922.html