Teyler Net

Behind the scenes of the Teylers Museum

480 - Een tentoonstelling uitgelicht - De presentatie van Claude Lorrain in Teylers Museum

EEN TENTOONSTELLING UITGELICHT

De presentatie van Claude Lorrain in Teylers Museum

 

Teylers Museum presenteert in samenwerking met Musée du Louvre de allereerste overzichtstentoonstelling ooit van Claude Lorrain (ca. 1600-1682) in Nederland. Deze Franse landschapskunstenaar behoort tot de belangrijkste meesters in de kunstgeschiedenis. Pausen, koningen en de complete Europese jet set van die tijd wedijverden om zijn schilderijen van sprookjesachtige havensteden en idyllische parklandschappen vol verwijzingen naar de klassieke oudheid. Claude Lorrain was zó geliefd dat er in het 17e eeuwse Europa nauwelijks beroemdere kunstenaars te vinden waren. 

Bovenstaande wervende tekst is te lezen in de folder Claude Lorrain die al sinds het begin van de zomer op de ontvangstbalie van Teylers Museum ligt. Aan de tentoonstelling is ruim drie jaar voorbereiding voorafgegaan, waarin wetenschappelijk onderzoek werd gedaan naar het werk en de carrière van de kunstenaar, keuzes werden gemaakt uit zijn omvangrijke oeuvre en geprobeerd werd werk van Lorrain uit andere collecties in bruikleen te krijgen.

Om een antwoord te krijgen op de vraag waarom deze tentoonstelling juist in Haarlem te zien is, wordt in deze recensie de aanwezigheid van Lorrains oeuvre in de Nederlandse collecties onderzocht. Daarnaast wordt er onderzocht in hoeverre deze tentoonstelling binnen de programmering van Teylers Museum past en tenslotte wordt er gekeken naar de opstelling en de regie van  de tentoonstelling Claude Lorrain. Hoe profileert Teylers Museum zich en maakt het museum waar wat het belooft? 

Proloog

Van 22 april t/m 18 september 2011 was de tentoonstelling Rineke Dijkstra & Claude Lorrain te zien in het Prentenkabinet van het museum ‘als smaakmaker voor de grote Claude Lorrain tentoonstelling die Teylers Museum en Musée du Louvre presenteren in het najaar’. Te zien was een tiental foto's uit de serie Park Portraits van de Nederlandse fotografe in combinatie met vijftien landschapstekeningen van Claude Lorrain. Deze ‘proloog’ was volgens curator Michiel Plomp bedoeld om een beeld te schetsen van vruchtbare artistieke dialogen, zoals die ook bestonden in het zeventiende eeuwse Rome waar Claude Lorrain en zijn tijdgenoten elkaar al schetsend in de stad en in de natuur over en weer beïnvloedden.[1]  

Collecties

Teylers Museum heeft een collectie van 85 tekeningen van Lorrain in bezit, die samen met vele honderden tekeningen van grote meesters, ondermeer van Michaelangelo en Rafaël,  in 1790 werd aangekocht door Teylers Stichting van Prins Livio Odescalchi (1658-1713) in Rome ‘voor een kapitaal bedrag’.[2] Deze grote verzameling  werd verworven vanuit de gedachte dat eigentijdse Nederlandse kunstenaars zich verder zouden kunnen ontwikkelen door het bestuderen van tekeningen van de grote meesters uit de Italiaanse Renaissance, een beleid dat aansloot bij het encyclopedische ideaal van het Teylers Museum in die tijd.[3]

Musée du Louvre verwierf haar collectie van 57 tekeningen, een tiental etsen en zestien schilderijen van Lorrain vanaf 1671 langs verschillende wegen: via de koninklijke verzamelingen,  beslagleggingen op collecties van uitgeweken aristocraten tijdens de Franse Revolutie en door aankoop, schenkingen en uit nalatenschappen.[4]

In Nederland hebben twee andere musea werk van Lorrain in bezit. Het Rijksmuseum in Amsterdam heeft een vijftigtal tekeningen en prenten, waarvan het overgrote deel afkomstig  is uit een schenking in 1816; de overige werken zijn merendeels aangekocht tussen 1919 en 1970. Daarnaast heeft het één schilderij, aangekocht in 2003, Havengezicht bij zonsopgang (ca. 1637/1638).[5] Het Boijmans van Beuningen in Rotterdam heeft één werk van Lorrain in bezit: Landschap met figuren wadend door een beek (1635), uit de in 1968 verkregen collectie Vitale Bloch.[6] Er bevinden zich in Nederland dus slechts twee schilderijen van Claude Lorrain.

Dat de tentoonstelling Claude Lorrain in Nederland te zien is in Teylers Museum is te danken aan het feit dat het museum de grootste collectie tekeningen van Claude Lorrain in ons land in bezit heeft. Volgens Teylers Museum is haar tekeningenverzameling ook internationaal gezien het belangrijkste deel van haar collectie schilderijen, prenten en tekeningen. Wat deze collectie betreft kan het museum zich meten met het British Museum en Musée du Louvre. Teylers Museum kocht van meet af aan tekeningen aan, het Rijksmuseum pas vanaf het begin van de twintigste eeuw.[7]

Op de tentoonstelling worden 78 tekeningen, waarvan 46 uit de Teylerscollectie en 31 uit de Louvrecollectie, getoond. De vier aanwezige etsen komen uit de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam. Daaraan toegevoegd zijn dertien schilderijen, waarvan er slechts twee uit Nederlandse musea komen: de twee voornoemde doeken uit het Rijksmuseum en het Boijmans van Beuningen. Volgens Michiel Plomp is Nederland traditioneel gericht op onze eigen Gouden Eeuw, ook qua verzamelbeleid, en laat de huidige tentoonstelling zien dat er ook buiten de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden belangrijke ontwikkelingen waren.[8] Daartoe werden zeven schilderijen die zich buiten Nederland bevonden geleend, waarvan vijf uit musea - het Toledo Museum of Art, het Musée de Grenoble, de Gemäldegalerie der Akademie der bildende Künste in Wenen, de National Gallery of Scotland in Edinburgh en het Museum of fine Arts in Boston – en twee uit privéverzamelingen, om samen met de tekeningen een zo compleet mogelijk beeld van de ontwikkeling en het oeuvre van de kunstenaar te kunnen laten zien. 

Missie en programmering

De missie van Teylers Museum is de nieuwsgierigheid van mensen prikkelen om zijn schatkamers van kunst en wetenschap te bezoeken. De presentatie van voorwerpen van kunst en wetenschap en het gebruik van het monumentale pand zijn gericht op kennisoverdracht en het geven van inzicht in de telkens veranderende betekenis van die voorwerpen voor de samenleving. Conform de idealen van de oprichter, Pieter Teyler, wil het museum dienstbaar zijn aan de samenleving door mensen aan te moedigen zélf de wereld te ontdekken en te genieten van kunst en wetenschap.[9]  

Teylers Museum is het eerste en oudste museum van Nederland en presenteert dat feit met trots naar het publiek en in de media. Het tentoonstellingsbeleid van het museum is gericht op het samenstellen en presenteren van kleine en grote exposities waarbij stukken uit de eigen collectie steeds de basis zijn, al dan niet aangevuld met werken of objecten uit andere collecties. De recente tentoonstelling Monsterlijke insecten, van 1 juni tot en met 9 oktober 2011, was een presentatie van prenten en tekeningen uit de eigen bibliotheek in het Boekenkabinet. In de tentoonstelling Gadgets & games, van toen en nu - van 27 mei t/m 11 september 2011 - liet het museum ‘tal van gebruiksvoorwerpen herleven’; een deel van deze technische snufjes was terug te vinden in de wetenschappelijke collectie van Teylers Museum. Er werd een relatie gelegd met de in de achttiende eeuw aangekochte instrumenten.

Bij de twee grote en druk bezochte tentoonstellingen Michaelangelo in 2005-2006 en Mauve in 2009-2010 werd respectievelijk samengewerkt met het British Museum in Londen en het Ashmolean Museum in Oxford, en met het Singer Museum in Laren, waarbij werken uit de verschillende collecties werden samengevoegd om een breder beeld van de beide kunstenaars te kunnen bieden. 

Ook organiseert Teylers Museum in de regel twee of meer tentoonstellingen naast elkaar. Van 27 september 2011 tot en met 5 februari 2012 is de tentoonstelling Wisselende koersen. Muntslag in de 17e eeuw in de Penningvitrine te zien, wederom met stukken uit de eigen collectie als uitgangspunt. Tevens is van 14 oktober 2011 tot en met 1 februari 2012 de tentoonstelling Paddenstoelen van Europa in het Boekenkabinet te zien. Het tegelijkertijd presenteren van collecties en tentoonstellingen is mogelijk door de aanwezigheid van verschillende achttiende en negentiende eeuwse kabinetten en de in 1996 gerealiseerde nieuwbouwzaal. Teylers Museum weet een groot en breed publiek te bereiken door het gelijktijdig programmeren van grote, internationaal georiënteerde tentoonstellingen en kleine exposities, waarbij kennisoverdracht centraal staat. De huidige tentoonstelling Claude Lorrain staat derhalve in een traditioneel te noemen tentoonstellingsbeleid van het museum: de basis van de huidige expositie is de eigen collectie, aangevuld met werken uit andere collecties en in samenwerking met Musée du Louvre. Zowel in deze als in de twee kleinere tentoonstellingen geeft het museum door het onderzoeken van nieuwe invalshoeken inzicht in veranderende betekenissen in de kunst en wetenschap. 

Samenwerking

The Ashmolean Museum in Oxford organiseert in samenwerking met het Städel Museum in Frankfurt de tentoonstelling Claude Lorrain: The enchanted landscape, van 8 oktober 2011 t/m 8 januari 2012, vrijwel gelijktijdig met de tentoonstelling in Teylers Museum.[10]

Volgens Michiel Plomp, hoofdconservator Kunstverzamelingen van Teylers Museum en samen met Carel van Tuyll van Serooskerken samensteller van de tentoonstelling, was een samenwerking met het Louvre logischer dan met andere musea, omdat beide collecties beter bij elkaar aansluiten.[11] Volgens Marjan Scharloo, directeur van Teylers Museum en Henri Loyrette, président directeur général van Musée du Louvre, bevinden zich in de collectie van Teylers Museum uitzonderlijk veel direct naar de natuur gemaakte studies uit de vroege periode van de kunstenaar. Het Département des arts graphiques van Musée du Louvre bezit daarentegen een groot aantal van zijn meer uitgewerkte composities, veelal uit zijn latere jaren.[12] Volgens Henri Loyrette is het idee voor de huidige expositie voortgekomen uit twee elementen; ten eerste speelde de persoonlijke belangstelling van de twee curatoren voor landschapsschilderkunst en die voor Claude Lorrain in het bijzonder een grote rol. Ten tweede was er na de grote retrospectieve tentoonstelling Claude Gellée dit le Lorrain in 1983-1984 in de Galeries nationales du Grand Palais in Parijs geen monografische tentoonstelling over Lorrain in Frankrijk meer geweest en in Nederland was er nog nooit een overzichtstentoonstelling van Lorrain geweest. Loyrette legde in zijn openingstoespraak op 28 september jl. bovendien de nadruk op de overeenkomsten tussen de twee musea: Musée du Louvre en Teylers Museum behoren tot de oudste musea van Europa en beiden vinden hun origine in het Europa van de Verlichting.[13] Een andere link - die Loyrette niet legde - maar die wel aanwezig is, is dat Carel Tuyll van Serooskerken vanaf 2005 hoofdconservator is van het Département des arts graphiques van Musée du Louvre en daarvoor twintig jaar (hoofd) conservator van Teylers Museum was.[14]  

Invalshoeken

Het Ashmolean Museum liet in een persbericht weten dat er naast tekeningen en etsen uit de collectie van het museum zelf dertien schilderijen uit internationale en privécollecties getoond worden, om de relatie tussen voorstudie en schilderij te kunnen laten zien.[15]

Ook bij de tentoonstelling in Teylers Museum zijn dergelijke verbindingen gelegd, zoals tussen de tekening Kudde schapen (ca. 1640-1650) en het schilderij Schapen in de Campagna (ca. 1656) en tussen de tekening De Parnassus (ca. 1679-1680) uit de collectie van Teylers Museum en het schilderij Apollo en de muzen op de berg Parnassus (1680) uit de collectie van The National Gallery of Scotland in Edinburgh.[16]

Daarnaast hebben de curatoren twee andere invalshoeken gekozen, wat de tentoonstelling breed van opzet maakt. Een deel van de tentoonstelling is gewijd aan Lorrains leermeesters, Goffredo Wals en Agostino Tassi, en aan zijn tijdgenoten, Nicolas Poussin, Paul Bril, Cornelis Poelenburch en Bartholomeus Breenbergh, schilders die Lorrain tijdens zijn lange verblijf in Rome gekend heeft en waarmee hij regelmatig samenwerkte.

Een derde invalshoek die de tentoonstelling biedt is die van de clientèle van Lorrain, te zien in het Prentenkabinet. Hier laten de tentoonstellingsmakers zien dat Philips IV van Spanje, de pausen Urbanus VIII en Alexander VII, prins Gaspare Altieri, kardinaal Leopoldo de´Medici, Louis XIV en veel anderen opdrachtgevers dan wel kopers van Lorrains  werk waren en daar toen al aanzienlijke bedragen voor over hadden. 

De inrichting van de tentoonstelling

Het bijzondere van Teylers Museum is dat de fasering van de bouwlagen die vanaf 1784 zijn toegevoegd doorklinken in de verschillende zalen, waardoor het museum zijn eigen museologische geschiedenis vertelt. In de achttiende en negentiende eeuwse fossielen- en instrumentenzalen lijkt de tijd te hebben stilgestaan. De monumentale negentiende eeuwse neoclassicistische gevel en trap doen niet vermoeden dat er zich aan de achterkant van het gebouw nieuwbouw uit 1996 bevindt. Deze gelaagdheid in de architecturale ontwikkeling van Teylers Museum zorgt ervoor dat de tentoonstellingsmakers steeds nieuwe oplossingen moeten vinden voor het zo goed mogelijk presenteren van tijdelijke exposities.

Voor de tentoonstelling Claude Lorrain. Le dessinateur face a la nature, had Musée du Louvre 1200 m² ter beschikking; Teylers Museum 200 m². De Tentoonstellingzaal, bedoeld voor tijdelijke exposities, is telkens anders in te richten, wat maakt dat de tentoonstellingsmakers steeds moeten focussen op welk verhaal zij willen vertellen en welke vormgeving daar het best bij past. De ideeën om deze grote collectie in een kleine ruimte zo goed mogelijk te presenteren komen van de curatoren, conservatoren, waaronder Terry van Druten, conservator tentoonstellingen Kunstverzamelingen, en van de medewerkers van het museum zelf.[17]

De Tentoonstellingszaal heeft geen vensters; kunstlicht moet de tentoongestelde werken hier belichten. De langwerpige ruimte heeft voor deze gelegenheid terrakleurige muren gekregen, waartegen de bruingetinte tekeningen en de vergulde en bruine lijsten mooi uitkomen. Het kunstlicht zorgt in combinatie met de kleur van de muren voor een prettige sfeer. De muurtekst direct achter de ingang geeft goede informatie over het thema van de expositie. Middenin de zaal is een vierkante ruimte gecreëerd, geschilderd in een frisse, zachtgroene kleur, wat volgens Terry van Druten ‘erg anno 2011 is en het publiek moet prikkelen’. Hier is het begrip Liminality van toepassing, gebruikt door Carol Duncan in haar publicatie The Art Museum as Ritual. Civilizing Rituals inside Public Art Museums (1995) als term om de invloeden die licht, kleur, routing en vorm van de museale omgeving hebben op de bezoeker te omschrijven.[18] De bezoeker treedt hier een ruimte binnen die ver af staat van het dagelijks leven, het is geen neutrale ruimte, maar ingericht op het ‘losweken uit het dagelijks bestaan’. De wisselwerking tussen de gecreeërde omgeving en het tentoongestelde werk is daarbij een belangrijke factor.  

In de zaal zijn in verschillende hoeken langwerpige openingen aangebracht, die  de bezoeker een blik bieden op wat hem nog te wachten staat en die de ruimte een luchtig effect geven.  Deze openingen, waardoor er een netwerk van wisselende relaties tussen de werken onderling ontstaat, lijken de bezoeker keuzemogelijkheden te bieden. Door de regie is er echter toch een min of meer gedwongen looproute in de zaal. Deze kleurrijke setting leidt de aandacht van de getoonde tekeningen en schilderijen niet af, maar biedt juist meer ruimte om ze tot hun recht te laten komen. Bovendien zorgen deze openingen, die tot kniehoogte reiken en waarop de bezoeker plaats mag nemen, samen met een paar goed geplaatste bankjes, voor zit- en reflectiemomenten.

Er is gekozen voor een verhalende, thematische routing, van Lorrains beginjaren tot de periode van zijn grote bekendheid, die daarom ook redelijk chronologisch is. Elke nieuwe episode uit het leven van de kunstenaar wordt toegelicht met een goede, relevante informatie over het betreffende thema in de vorm van muurteksten.

Het tweede onderdeel van de tentoonstelling, De clientèle van Claude Lorrain, is ondergebracht in het Prentenkabinet; om daar te komen moet de bezoeker de borden boven de doorgangen in het museum volgen. De routing naar de drie fentoonstellings-onderdelen staat ook vermeld in de bezoekerscatalogus.

Ook het Prentenkabinet heeft als zaal haar beperkingen voor de tentoonstellingsmakers: het is een kleine ruimte met glazen kasten langs de vier muren en staande vitrines in het midden. Toch is men ook hier erin geslaagd een goed beeld te geven van de wereld waarin Lorrain en zijn clientèle zich bewogen en hoe groot zijn succes was. De routing ligt hier niet vast; de bezoeker moet zoeken naar aanwijzingen om het geboden verhaal te kunnen lezen.

Tenslotte zijn er in de Eerste Schilderijenzaal facsimile’s van Lorrains tekeningen op tafels geplaatst, zodat de bezoeker zich even in het achttiende eeuwse Teylers Museum kan wanen, toen er nog aangebeld moest worden en tekeningen persoonlijk bezichtigd konden worden. 

Rondom de tentoonstelling

Bij de tentoonstelling is een uitmuntende catalogus uitgegeven en is er een kleine, gratis bezoekerscatalogus beschikbaar, waarin korte uitleg wordt gegeven bij de tentoongestelde werken. Ook de kwartaaluitgave Teylers Magazijn bevat artikelen over Claude Lorrain en interviews met de samenstellers van de tentoonstelling. De eveneens gratis beschikbaar gestelde audiotour biedt uitgebreide en relevante informatie. In het kader van de tentoonstelling is een scala aan activiteiten georganiseerd: lezingen, een tuinenreis naar Engeland, de speurtocht Vang de zon! voor kinderen van 6 tot 10 jaar, workshops en masterclasses en het evenement Campaign for drawing, waarbij er getekend kan worden in het museum. 

Tenslotte

Binnen de Nederlandse collecties heeft Teylers Museum de grootste collectie tekeningen van Claude Lorrain in bezit, die het zeer terughoudend tentoonstelt en die daarom in een erg goede staat is. Bovendien maakt het bezit van deze tekeningen dat het museum zich kan meten met twee andere grote musea die eveneens grote collecties werk van Lorrain in bezit hebben, het British Museum en Musée du Louvre. Deze expositie past binnen de programmering van Teylers Museum: met als basis werken uit de eigen collectie een tentoonstelling presenteren in samenwerking met één of meerdere andere musea. Teylers Museum profileert zich als het eerste en oudste museum van Nederland en haar beleid is gericht op kennisoverdracht en het geven van inzicht in de telkens veranderende betekenis van kunst- en wetenschapsonderwerpen. Daar is Teylers Museum met de huidige expositie uitstekend in geslaagd. Het is dus terecht dat deze prachtige, goed vormgegeven tentoonstelling in Haarlem te zien is en dat het museum in haar media-uitingen met trots de tentoonstelling Claude Lorrain onder de aandacht van het publiek brengt. Teylers Museum maakt waar wat zij belooft.

 

Antoinette Koomen

Vrije Universiteit Amsterdam

Oktober 2011

 

Noten


[1] Michiel Plomp en Carel van Tuyll van Serooskerken, Claude Lorrain, tts. cat. Teylers Museum, Haarlem 2011, pp. 10-11.

[2] Carel van Tuyll van Serooskerken, Claude Lorrain, tts. cat., Teylers Museum, Haarlem 2011, p. 65-66; Carel van Tuyll van Serooskerken, De eeuw van Michaelangelo. Italiaanse tekeningen uit de collectie van Teylers Museum, Teylers Museum, Haarlem 2000, pp. 1-3.

[3] Bert Sliggers (red.), Hoogtepunten uit Teylers Museum. Geschiedenis, collecties en gebouwen, Teylers Museum Haarlem 1996, p. 14.

[4] Carel van Tuyll van Serooskerken, Teylers Magazijn, 112, najaar 2011, p. 3.

[8] http://www.teylersmuseum.eu/index  (03.10.2011); Michiel Plomp, Teylers Magazijn, 112,  najaar 2011, p. 8.

[11] Michiel Plomp, Tekeningen van Claude Lorrain uit Musée du Louvre, Lezing 1 oktober 2011.

[12] Marjan Scharloo en Henri Loyrette, voorwoord in Claude Lorrain, tts. cat. Teylers Museum, Haarlem 2011, pp. 6-7.

[13] Openingsspeech Henri Loyrette, 28 september 2011; http://www.teylersmuseum.eu/pdf/1317222899_Voordracht_Henri_Loyrette_opening_Claude_Lorrain.pdf  (29.09.2011).

[17] Gesprek met Terry van Druten, 20 oktober 2011.

[18] Carol Duncan, The Art Museum as Ritual. Civilizing Rituals inside Public Art Museums, Londen/New York 1995, pp. 7-47.

Views: 378

Comment

You need to be a member of Teyler Net to add comments!

Join Teyler Net

© 2017   Created by H.Voogd.   Powered by

Badges  |  Report an Issue  |  Terms of Service

google30c3dae5c902f922.html