Teyler Net

Behind the scenes of the Teylers Museum

8 Het oudste boek van het oudste museum: Bartholomeus Anglicus in Teyler (zie Magazijn 101)

Het oudste boek in Teylers Natuurwetenschappelijke Bibliotheek: Bartholomeus Anglicus, De proprietatibus rerum (1485)

Geduld wordt beloond
Als Cornelius Ekama, de samensteller van de gedrukte catalogus van onze bibliotheek, nog enkele jaren had gewacht met publicatie, dan had hij er niet naast hoeven zitten inzake het auteurschap van de middeleeuwse encyclopedie uit de titel. In de uit 1885 daterende catalogus schrijft hij dat nog toe aan de veertiende-eeuwse Bartholomeus de Glanvilla, terwijl in 1888 kwam vast te staan dat niet deze, maar diens dertiende-eeuwse Engelse naamgenoot, de franciscaner monnik Bartholomeus Anglicus het werk op zijn naam heeft staan. De tijd van ontstaan komt daarmee een eeuw eerder te liggen en wordt geschat rond 1240-45; de schrijver was in die jaren werkzaam in Maagdenburg.

Compilatie van kennis
“Schrijver” is, als het gaat over middeleeuwse encyclopedieën, eigenlijk niet de juiste benaming. De samenstellers van deze werken waren compilatoren, die passages uit een groot aantal bronnen letterlijk overnamen of parafraseerden. In het onderhavige geval zijn dat er ruim honderd, van Augustinus tot Zeno. Het streven was een overzicht te bieden van alle kennis die de mens op dat moment bezat. Aanvankelijk uitsluitend in het Latijn, vanaf het begin van de veertiende eeuw ook in de volkstalen. De proprietatibus rerum bijvoorbeeld is vertaald in het Nederlands, Italiaans, Frans, Engels en Spaans. De Haarlemse Stadsbibliotheek bezit een exemplaar van de Nederlandse uitgave (Van den proprieteyten der dinghen) uit 1485, verzorgd door de Haarlemse uitgever/drukker Jacob Bellaert, die mogelijk ook de vertaler is geweest. Bartholomeus’ levenswerk ontwikkelde zich tot een van de meest geraadpleegde teksten in zijn soort. De vele bewaard gebleven manuscripten en vroege drukken van de Latijnse versie leggen hiervan getuigenis af: maar liefst 240 handschriften en twaalf drukken van vóór 1500.

Voor elk wat wils
In de loop van de eeuwen is het boek vooral gebruikt door geestelijken om inspiratie voor preken op te doen en door medici op zoek naar informatie over ziekten en wat voor kruiden daar tegen gewassen waren. De nadruk ligt namelijk op medisch/farmaceutische en theologische onderwerpen. Maar Bartholomeus biedt meer, veel meer. De circa 700 pagina’s tellende foliant bestaat uit negentien hoofdstukken, handelend over God, Engelen, Ziel, Elementen, Menselijk lichaam, Levensstadia van de mens, Ziekten, Kosmos, Tijd, Vuur, Lucht, Vogels, Water en vissen, Aarde, Geografie, Stenen, Flora, Viervoeters, Overige zaken (kleuren, geur, smaak, muziek, enz.). Deze ordening van het materiaal weerspiegelt de middeleeuwse, hiërarchische visie op mens en wereld. De structuur binnen de hoofdstukken verschilt: het achttiende over de viervoeters bijvoorbeeld is grotendeels alfabetisch gerangschikt, terwijl het vijfde het menselijk lichaam behandelt vanaf het hoofd naar de voeten.

Teylers exemplaar
Onze uitgave is een incunabel, dat wil zeggen een vroege druk van vóór 1500, en gepubliceerd in Straatsburg, in hetzelfde jaar waarin de Nederlandstalige versie op de markt kwam. De titel komt voor in de catalogus van 1865 en nog niet in die van 1848, het boek is dus in de tussenliggende periode in ons bezit gekomen. Vermoedelijk is het aangeschaft in 1864 op de veiling van de boekerij van de Amsterdamse hoogleraar in de geneeskunde Willem Vrolik, waar Teylers toenmalige bibliothecaris Douwe Lubach voor ruim 1500 guldens besteedde. De huidige, negentiende-eeuwse band van de Leidse boekbinder J.A. Loeber zal later aangebracht zijn in opdracht van bibliothecaris Ekama. Bij die operatie is het boekblok afgesneden, helaas met hier en daar verlies van penwerk en marginalia. Wie het boek nu ter hand neemt zal als gevolg van deze ingrepen niet meteen beseffen met een incunabel van doen te hebben. En dat is jammer, want het is de enige die we hebben.

Méér weten?
Dan kunt u het beste beginnen met het proefschrift van Saskia Bogaart, Geleerde kennis in de volkstaal. Van den proprieteyten der dinghen (Haarlem 1485) in perspectief (Uitgeverij Verloren, Hilversum 2004).

Marijn van Hoorn, conservator

Views: 357

Comment by Gerda Doorlag on December 31, 2008 at 1:30pm
Hey Marijn,

Leuk stuk hoor! enne, goeie foto!

groetjes!
Comment by H.Voogd on January 6, 2009 at 9:18am
Marijn, de foto van het boek kan je alsnog boven het artikel plaatsen door te gaan naar Blogs dan naar My Blogs en dan naar Manage Blogs. Je ziet dan jouw artikel. Jij alleen kan dat editen.
Comment by Eelco Bruinsma on May 29, 2009 at 12:04pm
Ha Marijn, Levendig en interessant artikeltje Aardig is dat in Museum Boerhaave een franse editie van Bartolomeus Anglicus geëxposeerd wordt (of werd), jaren geleden viel mijn oog op het beschrijvende kaartje waarop te lezen was "sur les propriétaires des choses". Deze kleine verschrijving ("eigenaren" i.p.v. "eigenschappen") heeft mij altijd geamuseerd en geïntrigeerd. Ik weet niet of het nog steeds zo is. Anglicus is geweldig, een Fundgrube voor van alles en nog wat. Ik geloof dat J. K. Rowling er ook driftig in gebladerd heeft.

Comment

You need to be a member of Teyler Net to add comments!

Join Teyler Net

© 2018   Created by H.Voogd.   Powered by

Badges  |  Report an Issue  |  Terms of Service

google30c3dae5c902f922.html