Teyler Net

Behind the scenes of the Teylers Museum

Het is geen sinecure in de kakafonie van geluiden die de menselijke stem of muziekinstrumenten kunnen produceren een ordening aan te brengen. De veelzijdige Duitse medicus-fysicus-wetenschapper Hermann Helmholtz (1821-1894) waagde zich eraan. Hij bouwde, gesteund door Koning Maximiliaan van Beieren, een vernuftige “klankmenger”, een instrument dat acht verschillende, zuivere tonen kon voortbrengen uit cilindervormige resonatoren van zorgvuldig uitgekozen grootte. Een resonator klonk alleen als het klepje voor het klankgat geheel (fortissimo ff) of gedeeltelijk (pianissimo pp) weggehaald werd. Als het klepje gesloten was deed de resonator niet mee. Voor iedere resonator bevond zich een elektrisch aangestuurd stemvorkje dat de juiste toon genereerde voor de desbetreffende resonator. De acht frequenties waren een veelvoud van 256 Hertz, bijna vergelijkbaar met het uitzonderlijk grote stembereik van iemand als Freddie Mercury. De bespeler van de klankmenger had slechts acht toetsen ter beschikking die alle in verbinding stonden met de klepjes voor de resonatoren.

Helmholtz deed minstens twee ontdekkingen. De eerste was dat je, als je aan een grondtoon/basistoon (zeg 256 Hertz) een of meerdere tonen (boventonen) toevoegde, je een iets ander “geluid” kreeg, het “timbre” of de “klankkleur” veranderde. Het menselijk oor registreert dat. Zo kun je bijvoorbeeld een klarinet van een saxofoon onderscheiden die “dezelfde” toon speelt. De grondtoon is bij beide instrumenten hetzelfde maar de boventonen verschillen! Ook slaagde Helmholtz er in de klinkers A, O, OE, E, I na te bootsen. De door Helmholtz gebruikte combinaties van resonatoren stemmen redelijk overeen met de huidige kennis over de formanten van de menselijke stem.

Drie leerlingen van het Keizer Karel College in Amstelveen zijn nu bezig zich in de ideeënwereld van Helmholtz te verdiepen. Een gedegen studie van de klankmenger in Teylers hoort daar bij!

Helmholtz zou Helmholtz niet zijn als hij ook niet een even vernuftige klankanalysator gebouwd had. Deze “verraadt” iedere zuivere toon die voorkomt in het geluid van Helmholtz’ klankmenger!  Beide instrumenten - gemaakt door de fameuze, Parijse instrumentmaker Rudolf Koenig - staan in Teylers Museum. Reden te meer om na het lezen van dit blogje u daarheen te spoeden!

We zijn nu anderhalve eeuw verder. De synthesizer heeft inmiddels zijn intrede gedaan en klanken zijn relatief eenvoudig te reproduceren. Ook klankanalyses zijn nu goed te maken. Luister maar eens naar de “sprekende” piano:

Instrumentenfoto’s: Teylers Museum

Tekst en overige foto’s: Fons Bleijendaal

Views: 478

Comment

You need to be a member of Teyler Net to add comments!

Join Teyler Net

© 2018   Created by H.Voogd.   Powered by

Badges  |  Report an Issue  |  Terms of Service

google30c3dae5c902f922.html