Teyler Net

Behind the scenes of the Teylers Museum

681 - Zwart en Blindeman in Teylers Museum

Illustratie uit: J. van der Hoeven (1842), Bijdragen tot de natuurlijke geschiedenis van den Negerstam, p. 69. Uitgeverij: Luchtmans.


Zwart en Blindeman in Teylers museum
Dineke Stam 12-11-2014

Op 8 november 2014 ging inTeylers museum de expositie Op het eerste gezicht van start, die laat zien 'waar onze ideeën over andere mensen vandaan komen'. Wie daarbij 'ons' is en wie de 'anderen' is vrij impliciet gelaten (maar meteen duidelijk uit het affiche waar alleen niet-blanke gezichten op staan), maar expliciet is wel gemaakt dat de wetenschap die hier wordt gepresenteerd grotendeels achterhaald is. De ideeën uit die wetenschap werken nog steeds door, en daarom is het belangrijk  ze hier te presenteren.

De wetenschap en het Caucasische ras
'De wetenschap' betreft de wetenschap van witte Europeanen, die is ontwikkeld vanuit een sterk Europees superioriteitsdenken. Een wetenschapper als Blumenthal zegt het ook met zoveel woorden: het 'Caucasische ras' (mensen uit Georgië) vinden ze het mooist en meest ontwikkeld. [i]Hiërarchie is integraal onderdeel van het denken over raciale verschillen. In de negentiende eeuw was witte superioriteit een geaccepteerde vanzelfsprekendheid in de wetenschap, en de 'ander', de zwarte, een uitzonderlijk curieus 'object' om te onderzoeken, op een kermis te bekijken of mee te pronken als persoonlijke bediende en te gebruiken als slaaf. Dat was (en is deels nog steeds) het het dominante perspectief in de wetenschap - langzaam wordt daar een ander, postkoloniaal verhaal tegenover gezet. Het perspectief van postcoloniale wetenschappers en zwarte activisten is helaas in deze expositie grotendeels afwezig, behalve in het prachtig filmpje waarin actrice Lupita Nyong'o aan het woord komt. Wat had ik daar graag iets gezien en gehoord van bijvoorbeeld de kunstenaar Kerry James Marshall of een van de vele zwarte kunstenaars die nu actief zijn rond deze thema’s, als Patricia Kaersenhout, Iris Kensmil, Raul Balai of de Haarlemse Yoshina Davelaar. Een van Marshall’s inzichten is dat hoe vaker we iets zien, des te mooier we het gaan vinden. Schoonheid zit ook in de herhaling. De dominantie van de westerse kunstgeschiedenis heeft ervoor gezorgd dat daarin veelal witte gezichten centraal staan. Hij maakt er zijn levenswerk van om geweldige kunst met zwarte gezichten te maken.Maar ondanks deze kanttekeningen, goed dat de expositie er is en 'ons' in alle actuele gesprekken over de knecht van de Sint, ras en racisme van context voorziet.

http://www.teylersmuseum.nl/index.php?item=71&page=66&lang=nl

http://www.muhka.be/nl/toont/event/3156/KERRY-JAMES-MARSHALL/

Razzia op 26 mei 1943 op de Geldersekade. Achter de lantaarnpaal loopt Sonja Souget met haar tas vol 'ariserings'-papieren.  Foto H.M. van der Meulen. Collectie Anne Frank huis


Het verhaal van Sophie Souget-Blindeman
Voor mij was het verrassend in de expositie de naam van Sophie Souget-Blindeman aan te treffen op een document in het thema over de Tweede Wereldoorlog. In 1996 interviewde ik haar voor de Survivors of the Shoah Visual History foundation, beter bekend als de Spielberg stichting. Ze is jarenlang 'mijn heldin' geweest, omdat ze er in was geslaagd de nazi's te slim af te zijn, door ze een koekje van eigen deeg te geven. Ze heeft met hulp van de professoren Arie de Froe en  C.U. Ariëns Kappers de nazi-ideeën over rassenleer gebruikt om zich tegen de jodenvervolging te verzetten. Daarna hielp ze anderen en wist  ook haar man en haar zoon te redden. Ze was al bij de gemeente als jodin geregistreerd, toen ze met een fantastisch verhaal aan 'arisering' begon. Zij zag er uiterlijk – in tegenstelling tot haar tweelingbroer – niet joods uit. Zo ontstond het idee, dat ze voor niet-joods kon doorgaan. Zij en haar broer waren in Sneek geboren. Hun toenmalige niet-joodse dienstbode Pietsje, zo ging het verhaal, was ongewenst zwanger en zou om de schande te verbergen Sophie hebben laten opgroeien bij haar werkgevers, de koopmansfamilie Blindeman. Dus eigenlijk was Sophie de onwettige dochter van een 'arische' moeder.  In 1942 gaan Sophie en Pietsje langs alle mogelijke instanties, om te bewijzen dat Sophie het biologische kind van de moeder Pietsje is. Van het bevolkingsregister tot de notaris, overal halen ze papieren 'bewijzen' vandaan ze moeder en kind zijn. Ook de Stichting voor Bevolkingsonderzoek van De Froe en Ariëns Kappers doet uitgebreid onderzoek naar de raskenmerken en dat leverde 'geen joodse kenmerken op'. Als de officiële correctie bij de gemeente bijna rond is, wordt Sophie opgepakt bij een razzia. Het is 26 mei 1943 en er zijn heel veel SS'ers bij. Sophie klemt de tas met ariseringspapieren in haar armen, en wordt meegevoerd naar de Grote Synagoge, waar de registratie zou plaatsvinden. Met een smoes weet ze daar weg te vluchten. Ze duikt onder en krijgt na enige tijd haar niet-joodse persoonsbewijs. Samen met haar zus Meta wordt ze actief in het verzet. De zussen worden opgepakt en in het Oranjehotel in Scheveningen gevangengezet. Sophie komt na ruim 4 maanden vrij. Meta schrijft op 17 december 1943 op een piepklein briefje: 'Zus, help mij. Ik ben naar Westerbork vervoerd, help vlug in Godsnaam. Kus mijn geliefden Meta'. Dat Sonja haar niet heeft kunnen helpen, vond ze haar leven lang verschrikkelijk. Meta stierf in januari 1944 in Auschwitz. Broer Salomon werd in juni 1943 in Sobibor vermoord. Sophie's  tweelingbroer was al naar Engeland gevlucht en keerde in 1945 met de Irenebrigade terug.

Toen ik Sophie Souget leerde kennen, werkte ik aan de nieuwe vaste opstelling in het Anne Frank Huis. Sonja Souget, zoals ze inmiddels heette, vertelde niet alleen haar ongelofelijke levensverhaal maar liet me ook een belangrijke foto en haar ariseringspapieren zien. De foto kreeg ze na de oorlog van de apotheek Van der Meulen, die pal tegenover de huisartsenpraktijk van Souget op de Geldersekade lag. Voor de expositie in het Anne Frank Huis zochten we een beeld bij dit citaat uit Anne Frank's dagboek, 19 november 1942: 'Het lijkt wel op de slavenjacht, zoals ze die vroeger hielden. Ik zie vaak 's avonds in 't donker die rijen goede, onschuldige mensen lopen, met huilende kinderen, steeds maar lopen, gecommandeerd door zo en paar kerels, geslagen en gepijnigd tot ze er haast bij neervallen. Niets wordt ontzien, ouden van dagen, kinderen, baby's, zwangere moeders, zieken alles, alles gaat mee in de tocht naar de dood'. De foto is  opgenomen in de expositie. Sonja Souget leefde tot 11 mei 2002, 91 jaar. Drie jaar eerder maakte Erwin Olaf een prachtig portret van haar voor zijn serie Pin Ups van gepassioneerde ouderen.

Isabella R. uit de serie Matures van Erwin Olaf, 1998

 


[i]     Zie hiervoor de onlangs gepubliceerde gedegen studie van Dienke Hondius., Blackness in Western Europe, New Brunswick, New Jersey 2014 p 177, 185

Views: 337

Comment

You need to be a member of Teyler Net to add comments!

Join Teyler Net

© 2017   Created by H.Voogd.   Powered by

Badges  |  Report an Issue  |  Terms of Service

google30c3dae5c902f922.html